Gedoe in organisaties: 5 lessen uit een troebele vijver

Resultaten, vergaderingen en besluiten. Veel directeuren, managers en ondernemende professionals denken dat hun werk hierom draait. Maar minstens zo bepalend is wat er onder de oppervlakte speelt: het gedoe in organisaties.

Dat ontdekten we onverwacht in onze eigen vijver. Wat begon als een tuinprobleem – een vijver met troebel water – bleek een treffende metafoor voor organisaties en leiderschap.

In deze blog vind je 5 lessen uit onze troebele vijver. Lessen over gedrag, dynamiek en wat er nodig is om een ecosysteem weer helder en gezond te maken.

1. Troebel water ontstaat zelden zomaar

Onze vijver werd langzaam troebel. Eerst subtiel, daarna onmiskenbaar. Planten verdwenen, kikkers lieten zich nauwelijks nog zien en vissen en salamanders waren steeds moeilijker te vinden.

We probeerden van alles. Water verversen, planten bijzetten, geduld hebben. Maar wat we ook deden: de vijver bleef troebel.

Tot de tuinman langskwam

Hij keek één keer in het water en wist meteen wat er speelde: de rode Amerikaanse rivierkreeft. Een invasieve soort die zich razendsnel verspreidt en hele ecosystemen kan ontregelen.

Deze kreeften wroeten voortdurend in de bodem op zoek naar voedsel. Daarbij trekken ze waterplanten los, eten jonge dieren en verstoren de natuurlijke balans van de vijver.

Omdat ze hier nauwelijks natuurlijke vijanden hebben, kunnen ze zich ongehinderd vermenigvuldigen.

Gedoe in organisaties herkennen

Bij organisaties speelt zich een soortgelijk proces af. Dat merk je niet als eerste in rapporten, cijfers of plannen, maar in gedrag:

vergaderingen waarin niemand zegt wat hij echt denkt.
besluiten die telkens opnieuw op tafel komen.
energie die langzaam weglekt uit een team.

Meestal speelt er dan iets in de onderstroom.

2. Zolang de oorzaak blijft wroeten, blijft het systeem troebel

Alleen weten dat er rivierkreeften in de vijver zitten, helpt natuurlijk niet.

We kochten een fuik

Een slim systeem met een paar openingen waar rivierkreeften makkelijk doorheen kruipen. Binnenin ligt een lokmiddel: kleine pilletjes die naar vis ruiken. Daar kunnen ze simpelweg niet vanaf blijven.

Ze volgen de geur, kruipen naar binnen en kukelen naar beneden. En als ze er weer uit willen, lopen ze rond in de fuik – onder de openingen waar ze eerder door naar binnen zijn gekomen.

Daarna hoef je alleen het touwtje omhoog te halen, het ritsje open te doen en te kijken wat erin zit.

De fuik voor organisaties

Precies daar zit ook de les voor organisaties.

Soms weet je allang dat er iets niet klopt, maar zie je nog niet scherp waar het precies zit of hoe groot het probleem werkelijk is. Extra overleggen, nieuwe structuren of meer afspraken helpen dan niet.

Wat wél helpt, is een interventie die het gedoe zichtbaar maakt:

Wat leeft er werkelijk in het systeem – en bij wie?
Welke spanningen en belangen spelen er?
Welke patronen keren telkens terug?
Wie neemt verantwoordelijkheid – en wie ontwijkt die?

Pas als je deze machten, krachten en dynamieken helder hebt, kun je effectief ingrijpen.

3. Wie is de rivierkreeft?

Toen we eenmaal wisten wat er in onze vijver zat, zagen we ze ineens overal.

In de vijver, de tuin, de garage en zelfs in de bek van de kat van de buren.

Defensieve intimidatie

Rivierkreeften zijn sterke dieren. Territoriaal. Met flinke scharen. Ze nemen ruimte in en verstoren daarmee de natuurlijke balans van de vijver.

Ook op het land kun je ze nauwelijks missen. Kom je een rivierkreeft tegen, dan richt hij zich op. Scharen omhoog. Groter lijken dan hij is. Een vorm van defensieve intimidatie: dreigen, imponeren, terrein claimen.

Gedrag dat het systeem verstoort

In organisaties met gedoe zie je iets vergelijkbaars.

Aan de oppervlakte lijkt alles gewoon te draaien. Vergaderingen vinden plaats, projecten lopen door, resultaten worden nog steeds gehaald. Maar onder water verandert het spel.

De rivierkreeften richten zich op en zwaaien met hun scharen: gedrag dat domineert, anderen klein maakt en collegialiteit ondermijnt. Niet altijd luid of zichtbaar, maar wel voortdurend aanwezig. Denk aan:

Werkklimaat verandert

Als dat gedrag ruimte krijgt, verandert langzaam het werkklimaat.

Wat ooit productief en prettig was, wordt een bron van irritatie, ergernis en conflict. Tegelijkertijd zakt de lat. Mensen gaan zich aanpassen. Niet meer opvallen. Niet meer uitspreken. Laat staan elkaar aanspreken.

Middelmatigheid wordt de norm, terwijl juist de collega's die bovengemiddeld presteren of zich kritisch uitlaten onder druk komen te staan.

De gevolgen laten zich raden

Gedoe versterkt gedoe:

Doordat veiligheid en vertrouwen steeds meer ter discussie staan, ligt een angstcultuur op de loer. Tenzij je het niet zover laat komen.

4. Leiderschap begint waar je grenzen trekt

Daar sta je dan. Je hebt ze gevangen. De rivierkreeften. In de fuik.

En dan? Wat doe je ermee?

Geen eenvoudige vraag

Bij onze vijver bleek de vervolgstap nog niet zo eenvoudig.

Je mag rivierkreeften niet verhandelen.
Je kunt ze niet zomaar ergens anders uitzetten.
En teruggooien in de vijver is geen oplossing.

Dan resten er nog maar twee opties: opeten of doden.

Wat doe je met verstorend gedrag?

In organisaties speelt hetzelfde vraagstuk.

Ook daar kun je gedrag dat het systeem verstoort niet simpelweg verplaatsen. Dan duikt het ergens anders weer op. In een ander team, een andere samenwerking of in een andere vorm.

En elimineren? Iemand buiten de organisatie plaatsen kost meestal veel tijd, geld en energie, zeker met een rammelend of afwezig dossier.

Waar kies je voor?

Juist bij dit soort keuzes wordt effectief leiderschap zichtbaar.

Laat je het zitten?
Geef je het nog een kans?
Verplaats je het probleem?
Of trek je een grens?

Discomfort hoort erbij

Geen comfortabele vragen voor jou en je team. Wel vragen die het verstorende gedrag aan de oppervlakte brengen én duidelijk maken wat de vervolgstap is.

Wie wil leren?
Wie wil verantwoordelijkheid nemen?
Wie wil bijdragen aan een gezond werkklimaat?
En ook: wie wil dat niet?

De vraag voor troebele vijvers én organisaties met gedoe is dus niet alleen: hoe vang je de rivierkreeften? De vraag is vooral: wat doe je met wat je hebt gevangen?

5. Voorkomen is beter dan genezen

Na het verwijderen van de rivierkreeften – hij nam ze mee naar huis voor een kreeftencocktail – gaf de tuinman nog een belangrijk advies.

Zorg dat ze niet opnieuw binnenkomen

Rivierkreeften trekken. Via sloten, straten en tuinen vinden ze hun weg naar een volgende vijver. Voor je het weet begint het hele verhaal opnieuw.

Daarom komt er nu een extra lat onder onze schutting, zodat onze vijver eerst kan herstellen en daarna gezond blijft.

Houd gedoe buiten de deur

Ook voor organisaties is het voorkomen van gedoe de slimste – en meestal goedkoopste – strategie. Houd dus wat onder water speelt helder en zuiver, zodat je relaxed excelleert als leider en ontspannen uitblinkt met je team.

Helaas verkoopt preventie slecht. In veel organisaties is nog onvoldoende 'pijn' om in beweging te komen; het lijkt nog 'fijn' genoeg. Daardoor grijpen leiders vaak pas in als de sfeer al giftig is, mensen afhaken en het gekonkel in de haarvaten van de organisatie zit. Met als gevolg hoge kosten om de schade te herstellen en drastische maatregelen om het systeem – letterlijk en figuurlijk – weer aan de praat te krijgen.

Voorkomen vraagt leiderschap

Effectief leiderschap begint bij preventie, oftewel:

helderheid over normen, waarden en gedrag.
zorgvuldige keuzes in wie je binnenhaalt en laat doorgroeien.
het direct begrenzen van geroddel, ondermijning en intimidatie.
teams die elkaar aanspreken voordat spanning zich vastzet in gedoe.
organisaties die hun onderstroom actief bewaken en gezond houden.

En soms vraagt het ook om een expert van buiten die ziet wat jij zelf, midden in het systeem, niet meer scherp kunt zien. Zoals onze tuinman bij die troebele vijver.

Een gezond ecosysteem herken je meteen

Onze vijver is inmiddels weer helder.

De lelies bloeien.
De kikkers kwaken.
De vissen hebben jongen.

Af en toe trekken we nog even de fuik omhoog. Voor de zekerheid.

Vraag en antwoord

Heb je vragen over deze blog? Of wil je jouw ervaringen met gedoe in organisaties delen? Laat hieronder jouw reactie achter en ik antwoord persoonlijk.