Waarom assertiviteit dubbele winst is

Weet jij hoe je zaken in je team gedaan krijgt zonder de relatie te schaden? Met assertiviteit.

Dat klinkt simpel, maar in de praktijk gaat het vaak mis. Teams kiezen óf voor de relatie, óf voor de zaak – en verliezen daarmee uiteindelijk allebei.

In deze blog ontdek je waarom assertiviteit dubbele winst oplevert. Inclusief een illustratief partijtje tennis.

Is assertief agressief?

In veel teams wordt assertiviteit verward met agressiviteit. Duidelijkheid en grenzen worden niet gezien als nuttig of leerzaam, maar als hard en onaardig.

Waarom eigenlijk?

Heel simpel: er ligt angst onder. Teamleden willen de harmonie niet verstoren en houden daarom meer rekening met de ander dan met zichzelf.

Daardoor ontstaat subassertief gedrag: aanpassen, inschikken en niet zeggen wat er echt speelt.

In zo'n cultuur staat een goed gevoel op één. Effectiviteit en resultaat komen op twee.

Onderstromen bepalen het spel

Dat lijkt prettig, maar het heeft een prijs.

Als niemand zegt wat er echt speelt, verdwijnen verschillen niet – ze verschuiven naar de onderstroom.

Daar ontstaan eigen spelregels. Irritaties, meningsverschillen en belangen worden niet uitgesproken, maar onderhuids uitgevochten.

Zo ontstaat een voedingsbodem voor roddelen, jaloezie en en ander ondermijnend gedrag, met stress, verzuim en nalatigheid tot gevolg. Om te begrijpen hoe dit werkt, kijken we naar vier manieren waarop mensen hun belangen behartigen.

Zakelijkheid + persoonlijke betrokkenheid = assertiviteit

Iedereen behartigt zijn belangen en die van anderen op zijn eigen manier. Die persoonlijke stijl is niet altijd effectief. Ik vertel je verderop hoe dat zit. Eerst de basis.

In belangenbehartiging spelen twee waarden een rol: zakelijkheid en persoonlijke betrokkenheid:

• Zakelijkheid is de mate waarin je in je eigen belangen voorziet. Je bent 'hard on the matter' (HOTM) of 'soft on the matter' (SOTM).
• Persoonlijke betrokkenheid is de mate waarin je in andermans belangen voorziet. Je bent 'soft on the person' (SOTP) of 'hard on the person' (HOTP).

Mix je deze basis ingrediënten, dan kom je op vier stijlen van belangenbehartiging:

1. Ben je 'soft on the matter' en 'soft on the person'? Dan is je stijl subassertief.
2. Ben je 'hard on the matter' en 'hard on the person'? Dan is je stijl agressief.
3. Ben je 'soft on the matter' en 'hard on the person'? Dan is je stijl subagressief.
4. Ben je 'hard on the matter' en 'soft on the person'? Dan is je stijl assertief.

Laten we de stijlen een voor een bekijken. Ter illustratie haal ik er een partijtje tennis bij, gemengd dubbel.

1. De subassertieve stijl

Team 1: "De bal is uit, 30 – 0."

Gedachteballonnetje boven team 2: "Huh, hij was toch in? Nou ja, ik zal het wel niet goed hebben gezien. Ach, het is maar een spelletje. Ik vraag straks wel wat m'n maatje van die bal vond. Maar hm, het zit me niet lekker. Ik dacht toch echt dat hij in was..."

Team 1: "Ja, in! 40 – 0. "

Gedachteballonnetje boven team 2: "O help, ik stond niet op te letten, laat ik zo maar die bal bij het net lopen. Kom op, even wakker worden anders verliezen we nog van die schreeuwlelijkerds. Het is toch te gek voor woorden dat ze zomaar een punt claimen. Je kunt toch minstens het fatsoen hebben om een let te spelen. Nou ja, van mensen die zich zo gedragen, hoef je natuurlijk weinig fatsoenlijks te verwachten..."

Team 1: "Love game. Wissel, 5 games voor ons, 2 voor jullie."

Gedachteballonnetje boven team 2:"Verdorie, we slaan geen bal meer terug. Een love game voor die sukkels aan de overkant. Moet je ze zien met hun triomfantelijke grijnzen. En ondertussen maar vals spelen. Kijk HIER *met racket priemen in het gravel* kwam die bal terecht die zij uit callden. Hij was wel in, wat een ontzettende losers om zo te willen winnen."

Dubbel soft

Team 2 bestaat uit twee subassertievelingen die niet zeggen wat ze denken en daardoor niet opkomen voor hun belangen. Ze gedragen zich 'soft on the matter' en 'soft on the person'. Ze stellen de belangen van het andere team centraal en richten zich in de relatie op het dienen van die belangen.

"Gezellig doen, is belangrijker dan scoren" – althans naar buiten toe.

Van binnen gebeurt er iets heel anders. Daar voelen ze onderhuids verzet, omdat ze het niet eens zijn met de call, het besluit en het punt. "Zo ging het niet, zo was het niet en zo hoort het niet."

De gedachteballonnetjes bij de tweede en de derde bal laten duidelijk zien hoe het verzet groeit en daardoor steeds onaangenamere vormen aanneemt. Van concentratie op het spel is steeds minder sprake, van onvriendelijke gedachten over de tegenstanders des te meer. Helaas krijg je daarmee geen games en dus gaat de winst naar team 1.

Van lose-win naar lose-lose

Als je je subassertief opstelt, volg je de ander. Je laat de ander bepalen wat er gebeurt – ook als dat geen zuivere koffie is. Zo ontstaat een onevenwichtige, ongezonde relatie. De ander gebruikt zijn macht of kracht, terwijl jij je niet gezien of gehoord voelt. Op korte termijn is het resultaat lose-win.

Op de lange termijn is je subassertieve gedrag fnuikend. Niemand houdt het vol om zichzelf en zijn eigen belangen weg te cijferen zonder daar een prijs voor te betalen. De stress stapelt zich op, in je werk en in jezelf. Je gaat fouten maken, je verzuim neemt toe en lichamelijke en geestelijke klachten kunnen uiteindelijk leiden tot arbeidsongeschiktheid.

De ander zal zich daar overigens weinig van aantrekken – voor jou tien anderen. Naast verlies van de zaak, verlies je zo ook de relatie. Het gevolg op lange termijn is lose-lose.

2. De agressieve stijl

Team 1: "De bal is uit."

Team 2: "Niet. Punt voor ons."

Team 1: "Maar ik zag hem echt uit hoor. Kijk maar, hier achter de lijn kwam de bal terecht."

Team 2: "Helemaal niet! Hij was boven op de lijn, ik hoorde het gravel tikken. Je stond niet op te letten en daarom had je hem niet terug. Geen discussie. De bal was in, het punt is voor ons."

Dubbel hard

Team 2 is wakker geworden en heeft zich kennelijk gerealiseerd dat het spelen van een wedstrijd in de tenniscompetitie niet alleen maar voor de leut is. Alle partijen winnen betekent promoveren, alle partijen verliezen betekent degraderen.

Een van de twee teamleden besluit niet langer met zich te laten sollen en het eigen team op nummer een te zetten. Hij wil winnen en gedraagt zich daarom 'hard on the matter' en 'hard on the person'. Daarbij stelt hij zijn eigen belangen centraal en bepaalt hij eenzijdig wat er gebeurt.

Van win-lose naar lose-lose

Als je je zo opstelt, voelt de andere partij zich niet persoonlijk betrokken bij wat er gebeurt. Laat staan dat hij zich verantwoordelijk voelt voor een effectieve, efficiënte samenwerking met jou. Win-lose is het resultaat op korte termijn.

Op termijn loopt het verder uit de hand. De ander wordt huiverig voor persoonlijke of zakelijke repercussies. Voortaan laat hij het wel uit zijn hoofd om zijn weerstand bij je te uiten. Nee, aan jou laat hij zich van zijn beste kant zien.

Maar achter je rug… dan jammert hij en klaagt hij. Dan verliest hij zich in roddelen en stemmingmakerij. Hij verspilt energie, tijd en middelen. Hij saboteert. Of hij meldt zich ziek. Lose-lose is het resultaat op lange termijn.

3. De subagressieve stijl

Team 1: "De bal is uit."

Team 2: "Nou ja, jij callt al onze ballen uit. Echt geen stijl om zo te willen winnen. En je slaat ook knoerthard op de man. Zogenaamd per ongeluk. Nou dat kan ik ook." *slaat bal op de man* "Ik kap ermee. Jullie zoeken het maar uit met jullie opgeblazen ego's." *smijt racket op de grond en verlaat stampvoetend en briesend de baan*

Team 1: "Stelletje aso's. Wie denken jullie wel dat jullie zijn? Eerst alleen maar je mond houden, dan ons als kleine kinderen behandelen en nu ons voor rotte vis uitmaken. Jullie hoeven hier nooit meer te komen. Hoepel op naar jullie eigen club."

Dubbel ineffectief

Wat je hier ziet is dat een lid van team 2 'soft on the matter' en 'hard on the person' is. Er wordt op de man gespeeld en niet op de bal. Team 1 reageert als door een horzel gestoken en slaat net zo ´soft on the matter´ en ´hard on the person´ om zich heen.

Het vuurtje wordt vervolgens van twee kanten steeds verder opgestookt, totdat een van beide partijen breekt of het veld ruimt. De relatie is geruïneerd en ook van de zaak zal niets meer terecht komen.

Vaak komt zo'n uitbarsting als donderslag bij heldere hemel en voeren emoties de boventoon. Alles wordt uit de kast gehaald om de ander klein te krijgen. Want wat jij vindt dat die jou heeft aangedaan… dat krijgt hij nu op zijn brood. En niet te zuinig.

Twee oorzaken

Subagressiviteit zit in ons allemaal en heeft twee oorzaken.

Te lang subassertief

Stel je jezelf te lang subassertief op, dan dien je jouw zaak niet voldoende. Zie het eerste partijtje tennis, waarin team 2 zich 'soft on the matter' en 'soft on the person' gedraagt. Wat jij wilt komt in de knel en met accepteren en vriendelijk zijn heb je niets bereikt.

Nu gooi je het over een andere boeg: je wordt onaangenaam op de relatie oftewel 'hard on the person'. Je moet tenslotte íéts doen om tot die dovemansoren door te dringen.

Reken maar dat de ander dit niet waardeert.

Te lang agressief

Vertoon je te lang agressief gedrag, dan voelt de ander zich meer een middel dan een mens. Wat hij voelt, denkt of belangrijk vindt, lijkt voor jou niet relevant te zijn en wals je steeds weer overheen. Als je zo doorgaat, raak je de ander kwijt en kom je uiteindelijk samen nergens.

Dus hoogste tijd om helemaal te gaan koersen op gezelligheid en goede sfeer. Doelen, resultaten en afspraken zet je opzij, alles kan en alles mag, "als we het maar naar onze zin hebben".

Dit is het moment dat iedereen zijn eigen spelregels bepaalt en daar ook vrijelijk naar gaat leven. Dat er nog iets van de zaak terecht komt, kun je verder wel op je buik schrijven.

Twee verliezers

Zit je eenmaal in subagressiviteit dan is het lastig om daaruit te komen. Jij voelt je niet gezien en gehoord door de ander, terwijl de ander vindt dat jij hem niet ziet en hoort.

Jullie verwijten elkaar hetzelfde en willen daarin allebei jullie gelijk. Het is of 'de zaak' of 'de relatie' en met die tweespalt maken jullie elkaar het leven en werk steeds verder zuur.

4. De assertieve stijl

Scenario 1
Team 1: "De bal is uit."
Team 2: "Ik zag hem in."
Team 1: "Dan doen we een let."

Scenario 2
Team 1: "De bal is op de lijn."
Team 2: "Ik zag hem uit, dus we zijn het niet eens. We doen een let."

Scenario 3
Team 1: "Ik twijfel of de bal in was."
Team 2: "Ik twijfel ook."
Team 1: "Serveer maar opnieuw."

Wat is hier assertief?

Hier bestaan beide teams uit assertievelingen, die 'hard on the matter' en 'soft on the person' combineren. Ze stellen de gemeenschappelijke belangen centraal, op korte én lange termijn.

Dubbele winst

Stel je je assertief op, dan ligt de focus in de relatie op effectief en efficiënt dienen van gemeenschappelijke belangen en doelen. Je bepaalt samen op de korte termijn wie wat doet, wanneer en waarom. Dit zijn jullie spelregels voor plezierige en productieve samenwerking.

Vervolgens nemen jullie je verantwoordelijkheid voor de win-win op de lange termijn: door het spel volgens deze regels te spelen en elkaar hieraan te houden.

Je ziet: dit is de enige stijl van belangenbehartiging met een positieve uitkomst op de korte én lange termijn. Daarmee weet je ook precies waarom assertiviteit dubbele winst geeft.

Zonder assertiviteit verziekt de sfeer

Je bent gewaarschuwd. Een team zonder assertiviteit belandt in een negatieve spiraal. Subassertief, agressief en subagressief gedrag maakt mensen, teams en organisaties letterlijk of figuurlijk ziek, omdat 'zaak' en 'mens' op korte en lange termijn onevenwichtig gediend worden.

Ziek gedrag

Collega's mijden persoonlijk contact en communiceren via de wandelgang of derden. Ze spelen politieke spelletjes, zagen aan poten of lappen de regels aan hun laars. Terwijl verzuim en nalatigheid stijgen, keldert de productiviteit en neemt het aantal klachten hand over hand toe.

Maar er is meer. In zo'n cultuur komt ook de assertieveling onder druk te staan. Vroeg of laat wordt ook hij voor een pijnlijke keuze gezet: vertrekken en daarmee de zaak verliezen, of blijven benoemen wat er misgaat en daar zelf de rekening voor gepresenteerd krijgen.

Zieke cultuur

Dat vergroot enkel de ellende: eigenbelang gaat voor gemeenschappelijk belang. Ieder regelt zijn werk op zijn eigen manier en probeert er voor zichzelf het maximale uit te halen. Dit nodigt uit tot grenzen opzoeken en de kantjes er vanaf lopen. Tegelijkertijd wordt er met verschillende maten gemeten.

Op den duur krijgen wantrouwen, onveiligheid en angst de overhand. Het vraagt veel moed en assertiviteit om zo'n zieke cultuur te herstellen. De taboes zijn groot, zelfreinigend vermogen ontbreekt en alles wat van buiten komt of anders is, wordt als bedreigend ervaren.

Stimuleer je team tot assertiviteit

Gedraagt een team zich niet assertief, maar agressief, subassertief of subagressief, dan is er werk aan de winkel. Zorg ervoor dat zakelijkheid en persoonlijke betrokkenheid weer met elkaar in balans komen, zodat je dubbele winst boekt.

Wees een motiverende baas en laat je team wennen aan discomfort, zodat jullie houdbaarheid niet verstrijkt én jullie de ratrace overleven. Zie investeren in samenwerking als een opstap naar innovatie en wees hierin zelf het assertieve voorbeeld.

In een organisatie of bedrijf is het belangrijk dat iedereen zijn verantwoordelijkheid neemt om de gezamenlijke doelen en resultaten te behalen. Heldere afspraken over wie wat wanneer doet en hoe – in houding en gedrag - zijn nodig om succesvol te kunnen samenwerken en met elkaar juist, tijdig, volledig en betrouwbaar te leveren. Dat iedereen elkaar hierop aanspreekt is van wezenlijk belang en maakt het verschil tussen over elkaar tobben of met elkaar toppen.

Kies jij voor assertiviteit?

Heb jij behoefte aan assertiviteit in je team? Of bij jezelf?

Hieronder vind je een aantal manieren om een eerste stap te zetten. Kies wat bij jou past.

Vraag en antwoord

Heb je vragen over deze blog? Of wil je jouw ervaringen met (gebrek aan) assertiviteit delen? Laat hieronder jouw reactie achter en ik antwoord persoonlijk.